HbA1c ve ortalamalar

Kan şekeri ölçen bir cihaz da laboratuvarın kullandığı yöntem de tek bir şeyi ölçer: kandaki glukoz yoğunluğunu. Bu yoğunluğu kâğıda yazmanın iki yolu var. Biri kütleyi hacme böler ve sonucu desilitre başına miligram olarak verir. Öteki madde miktarını sayar ve litre başına milimol olarak yazar. İki yol da aynı yoğunluğu tarif eder.

Bölünmenin sebebi tarihsel. Ülkelerin bir bölümü kütle temelli yazımı sürdürdü; geri kalanı uluslararası birim sistemine geçerken sonucu madde miktarı olarak basmaya başladı. Aradaki geçiş sabittir, çünkü glukoz molekülünün ağırlığı hangi ülkede ölçülürse ölçülsün aynıdır. Kütle temelli sayıyı 18’e bölmek madde miktarı ölçeğine götürür, aynı sayıyla çarpmak geri getirir. Bu işlem ülkeye göre kaymaz, cihaza göre ayarlanmaz, yıllar içinde de güncellenmez.

Kâğıtta HbA1c, A1c ya da şekerlenmiş hemoglobin diye geçen satırda ayrışma daha belirgin. Bir ölçek sonucu yüzdeyle verir ve büyük klinik çalışmaların kullandığı eski yazıma bağlanır. Öteki ölçek hemoglobinin ne kadarının şekerlendiğini doğrudan sayar, sonucu mol başına milimol olarak yazar. Sayının büyüklük mertebesi böylece tümüyle kayar. Buradaki dönüşüm tek bir çarpma işlemi olarak durmaz: eğimi ve başlangıç noktası olan, uluslararası uzlaşıyla yayımlanmış ve düzenli denetlenen bir bağıntıdır. Sonucu basan laboratuvar da sağlık ekibi de aynı sonucu öteki ölçekte ifade edebilir, yani okurun elinden kaçan bir bilgi yok.

Hangi ölçeğin basılacağına ülke düzeyinde karar veriliyor. Kimi yerde iki yazım kâğıda birlikte basılır, kimi yerde yalnız biri. Yabancı bir raporda tek ölçek görmek bu yüzden olağandır ve o tek ölçek okurun alışık olduğu ölçek olmayabilir.

Bir kâğıdın hangi ölçeği kullandığı çoğu kez kâğıdın kendisinde yazılıdır. Birim, sonucun hemen yanında ya da sütun başlığında durur; o küçük yazı sayfadaki en belirleyici bilgilerden biridir. Parantez içinde ikinci bir sayı görünebilir. Bu sayı ya aynı sonucun öteki ölçekteki karşılığıdır, ya laboratuvarın referans aralığı, ya da yöntem notudur. Hangisi olduğunu parantezin yanındaki birim yazısı belli eder.

Laboratuvar sonucunu günlük ölçümlerin diline taşıyan ayrı bir sayı daha var: tahminî ortalama glukoz. Onun kendi yazısı bu sayfanın dışında duruyor.

Yurt dışında yaptırılan bir tahlilde sonucun hemen yanındaki küçük yazı dört kısaltmadan birini taşır: mg/dL, mmol/L, yüzde işareti ya da mmol/mol. Sayfadaki bütün değerler o kısaltmanın ölçeğinde okunur.

Kanınızdaki her alyuvarın içi hemoglobinle dolu. Şeker yükselince glukozun bir kısmı bu proteine yapışır ve orada kalır; hücre bu bağı geri alamaz. Her alyuvar böylece kendi defterini tutar; laboratuvar tek bir hücreyi değil, o an dolaşımdaki bütün hücrelerin ortak defterini okur.

Her alyuvar dolaşımda birkaç ay kalır, sonra yerini yenisine bırakır. Kanınızda her yaştan hücre var: dün kemik iliğinden çıkanı da, aylar öncesinden kalanı da. Dünya Sağlık Örgütü raporu testi bu yüzden önceki sekiz ila on iki haftanın ortalama plazma glukozu diye tanımlar. Üç aylık şeker adı buradan geliyor.

Pencerenin her günü eşit ağırlık taşımaz. Tahara ve Shima’nın kinetik ölçümünde HbA1c, geriye yüz güne uzanan ağırlıklı bir ortalama çıktı; yakın haftalar uzak haftalardan ağır basar. Uzak haftalar yine de sonucun içinde durur; pencere kapanmaz, kayar.

Sayıyı kaydıran her şey şeker değil. Test hemoglobini ve alyuvarı okur; kanı ilgilendiren durumlar da sonuca karışır. Dünya Sağlık Örgütü bunları raporunun ayrı bir ekinde sıralıyor:

• Alyuvar ömrünü kısaltan durumlar (hemoglobin varyantları, dalak büyümesi, kimi ilaçlar) sonucu aşağı çeker.
• Demir ya da B12 eksikliği kan yapımını yavaşlatır, sonucu yukarı çeker.
• Dalağın alınması hücrelerin dolaşımda kalma süresini uzatır; sonuç yukarı gider.
• Genetik hemoglobin varyantları, laboratuvarın yöntemine göre sonucu farklı yöne kaydırır.

Ömrün kendisi de herkeste aynı değil. Cohen ve arkadaşlarının ölçümünde, kan sayımı normal kişilerde alyuvarların ortalama yaşı otuz sekiz ile altmış gün arasında dağıldı. Şekeri aynı giden kişiler, sırf hücreleri farklı hızda yenilendiği için farklı sonuç alır; sayıyı belirleyen, kalabalığın ortalama yaşıdır.

HbA1c nasıl okunur, kısaltma neyin adı?

Harfler tek tek söylenir: he-be-a-bir-ce. Hb hemoglobinin kısaltması; A1c ise laboratuvarda ayrılan hemoglobin alt kesirlerinden birinin adı. Yalnızca A1c yazan sonuç da aynı testi anlatır.

HbA1c ne kadar sürede düşer?

Yavaş. Tahara ve Shima’nın ölçümünde düşüşün yarısı için geçen süre bir ayı aştı. Haftalık aralıklarla tekrarlamak bu yüzden aynı pencereyi yeniden gösterir.

Parmak ucu ortalamam neden HbA1c ile örtüşmüyor?

İkisi aynı sıklıkta saymıyor. Parmak ucu ortalamanız yalnız ölçtüğünüz anları toplar; uyuduğunuz saatler ve atladığınız öğünler dışarıda kalır. Nathan ve ekibinin kurduğu ortalama glukoz ilişkisi ise sürekli ölçümün yanına yoğun ve düzenli parmak ucu ölçümleri koyuyordu. Fark parmak ucunda değil, sıklıkta.

HbA1c ölçümü tek bir hücreyi değil, o an dolaşımda olan bütün alyuvarları birden yoklar. Kalabalığın bileşimi her gün biraz değişir; en yaşlılar çekilir, yerlerine yenileri girer. Üç aylık aralığın nedeni bu yer değiştirme hızında.

Yenilenme hızı, kaydın ne kadar geriye uzandığını belirler. Ölçülen değerin yarısı kadarı son birkaç haftanın izidir (Tahara ve Shima, 1995). Geri kalanı daha eski haftalara yayılır ve pencerenin kenarına doğru silikleşir.

Bunun günlük hayatta iki karşılığı var. Birincisi, yeni bir düzene geçtikten hemen sonra bakılan HbA1c hâlâ eski ayların kaydını taşır. Kâğıt değişmediği için düzenin işlemediği sonucu çıkmaz; kâğıt henüz yenilenmemiştir. Aradan yeterince zaman geçmeden bakılan bir sonuç, hem eski hem yeni dönemin karışımını gösterir. İkincisi, art arda çok sık bakmak yeni bilgi getirmez, çünkü pencereler birbirinin üstüne biner.

Üç ay, alyuvar nüfusunun anlamlı ölçüde tazelenmesine yetecek kadar uzun, gidişatı gözden kaçırmayacak kadar kısa bir süre. Aralığın seçimi tam olarak bu iki baskının ortasında duruyor. Daha geniş bir aralık, düzelmeyi de bozulmayı da geç haber verir.

Aralığın herkes için aynı uzunlukta olmaması da aynı mantığın devamı. Sıklığı belirleyen şey takvim değil, tablonun ne kadar hareketli olduğu.

• Tedavi yeni değiştiyse pencere daha erken kapanır
• Tablo aylardır aynı yerde duruyorsa aralık genişler
• Gebelikte ölçüm düzeni bütünüyle ayrışır; sıklığı da, hangi testin öne geçtiğini de gebelik kılavuzları ayrı belirler
• Alyuvar ömrünü etkileyen bir durum varsa sıra başka ölçülere geçer

Arada geçen zaman boş değil. Sabah yapılan bir ölçüm, akşam yapılan bir başkası ve sürekli izlem, iki HbA1c arasındaki üç ayın içini doldurur. HbA1c geriye bakan bir özet, günün içinde olup bitenleri gösteren ölçü ise bambaşka. Bu yüzden kâğıtlar arasındaki boşluğu defter kapatır.