Kayıt tutmak ve okumak

Kayıtlar tarih sırasına göre birikir: en üstte dünkü satır, altında evvelki gün, sayfa boyunca aşağı doğru. Bu dizilim bir günün kendi akışını korur. Sabah ölçümüyle akşam ölçümü ise alt alta düşer, aralarına başka saatler girer ve her gün ayrı bir hikâye gibi durur. Tarih ekseninde okuyan göz günleri birbirinden ayırır, saatleri birbirine karıştırır.

Sayfa bir de saat dilimine göre dizilebilir ve o zaman başka bir düzen ortaya çıkar. Sabah satırları sabah satırlarının altına gelir, tekrarlayan yön de ancak orada görünür. Yapılandırılmış ölçüm denen kâğıtlar tam bunun için tasarlandı. Aç karnına alınan ölçüm, öğünlerin öncesi ve sonrası, yatmadan önceki son ölçüm; her biri kendi kutusuna yazılır. Birbirini izleyen birkaç gün alt alta gelince her dilim kendi sütununa dönüşür.

İki satırın yan yana konması şu boyutlara bakar: satır günün hangi saatinde alındı, öğüne göre nerede duruyor, o gün olağan mıydı yoksa düzenden çıkmış mıydı. Hepsi tutuyorsa satırlar kıyaslanabilir. Bir boyut kayarsa karşılaştırma da kayar. Yan yana duran satırlar ayrı sorulara cevap verir ve aradaki fark okunacak bir şey söylemez. Sayfada görünmeyen bir boyut daha var: her defter tek elden yazılmıyor, öğleden sonrayı yazan kişi o sabahı görmüyor. İki elden yazılan defterin kendi başlığı var.

Hafta içiyle hafta sonu aynı sütunda toplanınca iki ayrı düzen ortalamada erir; kalkış saati kayan bir hafta sonu, hafta içi sabahlarının üstüne biner. Bir dilimin satırları gün gün savruluyorsa bu da bir bulgu. Orada tekrarlayan şey değişkenliğin kendisidir ve düzenli bir dilimin anlattığından ayrı bilgi taşır.

Yolculuk günü, geciken bir öğün, alışılmadık bir uyku; hepsi tek seferlik satır üretir. Yukarı bakan böyle bir satır sayfada kalır ama kendi başına yön göstermez; yönü, aynı koşulun üst üste aynı sonucu vermesi kurar. Aşağı bakan satırda eşik daha alçak. Uluslararası bakım standartları aşağı yöndeki atakların her görüşmede gözden geçirilmesini istiyor ve bir atağın bile tedavi planının yeniden ele alınmasına yol açabileceğini yazıyor. Sayfada yalnız duran böyle bir satır, tekrarını beklemeden taşınır.

Bir satırın neden yükseldiği sayfanın dışında kalır; kâğıt yalnız yükseldiğini taşır. Bu sınırı bilmek okumayı hafifletir: sebebi satırın kendisinden söküp almaya uğraşmak yerine, tekrarın hangi dilimde durduğunu aramak kalır geriye. Kaydın bütünüyle yanlış bir resim verdiği durumlar bu sayfanın dışında, başka bir başlık altında duruyor. Geriye sayfanın cevaplayamadığı bir soru kalıyor: bugün görünen tekrarın yarın da orada olup olmayacağı, ancak henüz yazılmamış satırlarda belli olur.

Hafıza sayı saklamaz, duygu saklar. Kötü geçen bir sabahı haftalarca hatırlarsınız; sakin geçen on beş sabah hiç iz bırakmaz. Defterin ilk işi bu çarpıklığı düzeltmek; iyi günü de kötü günü de aynı satır genişliğinde yazar. İkinci işi bağlam taşımak: yanında saat olmayan sayı, hangi soruya cevap verdiğini kaybeder.

Defteri okunur kılan şey sütunlardır.

STeP adıyla bilinen çalışma, insülin kullanmayan tip 2 diyabetlilerde tam bunu ölçtü. Katılımcıların bir bölümü, randevudan önceki üç gün boyunca ölçümlerini tek bir kâğıda yazdı; diğer bölüm ölçümünü her zamanki gibi sürdürdü. Kâğıdı masaya koyan grupta hekimler tedaviyi daha sık değiştirdi; bir yılın sonunda HbA1c düşüşü de bu grupta daha büyüktü. Kâğıt tedavi değildi; kararın önünü açan şeydi.

Ters yönden gelen bir bulgu da var. Cochrane derlemesi aynı grupta evde ölçümün HbA1c üzerindeki etkisini altı ayda küçük buldu; bir yılda ise anlamlı bulmadı. Bunlar çelişmiyor: ölçmek tek başına bir şey değiştirmiyor, okunan ve bir karara dönüşen ölçüm değiştiriyor. Defter, o dönüşümün gerçekleştiği yer.

Şu alışkanlıklar aynı defteri okunmaz kılar.

• Yalnız yüksek sayıları yazmak: defter kendini bir şikâyet listesine çevirir.
• Saati atlamak: aynı sütunda sabah ile ikindi karışır.
• Ölçüm saatini her gün kaydırmak: satırlar kıyaslanamaz hale gelir.
• Sıra dışı günü işaretlememek: grip geçirdiğiniz hafta kalıcı bir eğilim gibi durur.

Randevu kısa sürer ve hafıza tam orada en zayıf halindedir. Defterin son işi, konuşmayı bir özetten çıkarıp masaya somut bir metin koymak.

Kâğıt takip defteri mi, uygulama mı?

İkisi de aynı işi görür: satırları yan yana dizmek. Kâğıt kurulum istemez; uygulama sütunları kendiliğinden hizalar. Elinizde ne varsa onunla başlayın; en kötü defter, hiç başlamayan defterdir.

Her gün ölçmek gerekir mi?

Seyrek ama tam bir profil, her gün tek tük ölçümden daha çok şey anlatır. STeP çalışmasındaki kâğıt, randevu öncesi kısa bir pencereye yoğunlaşmıştı. Dağınık ölçüm gürültü kaydeder.

Yediklerimi de yazmalı mıyım?

Yemeğin adını değil, saatini ve büyüklüğünü yazın. Ad tek başına bilgi taşımaz; saat ve miktar taşır. Satır ne kadar uzarsa, defter o kadar çabuk terk edilir.

Biriken eski defterler ne işe yarar?

Kıyas ancak eskiyle olur; o yüzden sayfaları atmayın. Bir mevsim önceki aynı haftaya bakmak, tek bir günü okumaktan daha çok şey söyler.